Dienstag, 23. Mai 2017

Këlyshi në mesin e Dragonjve

Nga: Ilir Muharremi 

Bekim Fehmiu konsiderohet si yll i kinematografisë apo luan, sepse vërtetë bëri një famë të bujshme, me rolet që kishin ndikim të madh për Ballkanasit. Ai u ngjit në Hollivud, u veçua me rolin e tij kryesor në filmin “Xhingis Kan”, në regji të Ken Anakin., por filmi asnjëherë nuk e pa dritën në kinematë, për shkak mungesë së buxhetit.  

Nëse e lexojmë librin autobiografik të tij “E shkëlqyeshme dhe e tmerrshme”, asgjë nuk gjejmë për Hollivudin. Ai ofron një rrëfim tjetër, atë për fëmijërinë e tij që nga fillimet e para e deri në adoleshencë. Fehmiu asnjëherë nuk e vendos veten në pozicionin e luanit ose dragoit të aktrimit, por gjithmonë qe deve me shpirt të durueshëm, e të ngarkuar Ballkanik që i drejtohet shkretëtirës. Asnjëherë shpirti i tij ose talenti nuk u bë luan, ai i cili zotëron lirinë dhe bëhet pronar i shkretëtirës së vet. Aty gjejmë Marlon Brandon, Lorenzo Olivien, Al Pacinon, De Niron, pastaj dragoit e sotëm: Rasul Crow, Anthony Hopkins... Përplot luan është Hollivudi, e pak këlysh si Bekim Fehmiu i cili asnjëherë nuk u bë si padronët e aktrimit me të cilët duhet të armiqësohesh në skenë dhe në film, ngaqë vetëm kështu aspiron të fitosh mbi këta dragonj. 

Dragonj e mëdhenj thonë: “Ti duhesh”, kurse shpirti i luanëve “ne duam”. Drangojt nuk kërkojnë vlera të mëtutjeshme, kurse luanët nuk janë të aftë për vlera të reja, ata krijojnë liri dhe krijime të reja, për këtë kanë forcë. Për tu përballur me vepra të reja duhet të jesh shumë i durueshëm këtë e bëjnë yjet. Atëherë, këtu përfiton fëmija i cili s’mund të bëjë as si luani e as si dragoi. Luani nuk shndërrohet në fëmijë. E as dragoi. Fëmija rrotullohet rreth rifillimit dhe mbeti prapë si rifillim, ishte rrotë që vetërrotullohej. Ndoshta e kuptoni se ku dua të dal. Ballkani-Fehmiu-Hollivudi. 
Rasti i fundit që ndodhi me shfaqjen e një pulle postare të Serbisë, me shenjën “Të mëdhenjtë e aktrimit serb”, në rrjete sociale dhe në mediat tona ngjalli reagime të shumta. A qëndrojnë reagimet?  Nuk e ruajtëm, e humbëm Bekimin, ose ja mbyllëm dyert dhe nuk e deshëm, por po harrojmë se artisti tejkalon nacionalitetin e tij, ai nuk është më nacionaliteti, por është vet bota, kjo i bie sikur i ndjeri Brando të reagonte nëse do ta publikonin në ndonjë pullë postare në Gjermani, Kinë, Austri, Kosovë... Ai është i të gjithëve, këtë e kuptojnë vetëm shpirtrat e lirë, të cilët e duan vullnetin. Vetë figura e Fehmiut gjithmonë qe polemizuese, veçanërisht kur flitej për kontributin artistik. Shumë qe pa shije kjo. Kjo u dëshmua, atëherë kur bëri vetëvrasje dhe Kuvendi i Republikës së Kosovës nuk mbajti as një minutë heshtje. Ose në ditëlindjen e tij, apo përkujtimin e tij, të organizohet ndonjë ceremoni e thjeshtë si nderim, që preku Hollivudin e me etni ishte Shqiptar. Mjafton kjo. Nuk duhet të reagojmë kur artistin e përdorin nëpër botë sepse ai është vetë bota. Nga vetë heshtja e kuvendit për artistin, hapet vet debati tek etnitë, veçanërisht përkatësisë kulturore.

Është e padurueshme të flasim për përkatësinë e tij etnike, duhet shumë ta analizojmë atë kulturore. Është e ulët të mendojmë se sa e kultivoi etninë e tij, më mirë është të flasim për rolet e tij në raport me yjet tjerë. Ku qe ai krahas tyre.  
Një budallallëk tjetër i Bekimit ishte kur ofertat që ju bënë në filmin “Avanturier” për ndërrimin e emrit. Ai e ndërroi rolin. Dobësia e Ballkanit ngritë njeriun këtu në metaforë, kurse shumë aktor dhe shkrimtar i ndërruan emrat pa kurrfarë problemi. Madhështia nuk qëndron tek folklori, historia dhe ruajtja e emrit. Fundja, fuqia shpirtërore nuk ka emër e as mbiemër. Edhe fundi i tij u mendua të jetë historik e folklorik, me porosinë e hirit të hidhej në Lumëbardhë, në Prizren. Djepi i tij, jeta, përjetësia i takojnë kësaj bote dhe bota e tij është gjithkund në planet, por mendja shumë e varfër Ballkanike. Van Goghu ka lindur në Holandë, por ka vdekur në jug të Francës në Arl. Mirëpo, ai nuk vjen nga Ballkani, por nga Evropa, një mendje shumë më e hapur. Andaj, Bekimi vërtetë u ndje këlysh në mesin e Dragojve dhe Luanëve Hollivudian. (Bekimi-Brando-Olivie.) Ballkani e përzien gjithmonë gjakun, por Hollivudi dhe Evropa beson në shpirtin dhe gjuhën. Bekimi i deshi të tria. Atëherë, forca zbehët. 

Nuk duhet të krijojmë brenga a e vendosin serbët, italianët, amerikanët në pullë postare Bekimin, ngaqë ai është i gjithëve. Ne duhet ta rreshtojmë siç e thash më lartë si këlysh në mesin e dragonjve Hollivudian...


Vetëvrasja e Bekimit 

Bashkëshortja e tij Branka diku rreth orës 14:00 kishte shkuar te frizeri për t’i rregulluar flokët, si zakonisht Bekimi e kishte përcjell deri tek dera me një të puthur. Pas një ore e ajo kthehet në shtëpi. Kërkon nga Bekimi t’ja shikoj flokët e rregulluara. Me të hyrë në banesë, ajo nuk dëgjon kurrfarë reagimi. Hynë në dhomë të ditës Bekimi nuk ndodhet aty, pastaj kalon në dhomë të fjetjes prapë Bekimi nuk qe aty. Thërret nëpër banesë, nuk dëgjon kurrfarë përgjigje. Kur hynë në dhomën e tij të punës, e sheh Bekimin në krevat të mbuluar me çarçafë të bardhë, dhe në kokë kishte një peshqir. Ajo prapë kërkon që Fehmiu t’ja shikon flokët, ai hesht. Afrohet, heq peshqirin nga koka dhe sheh Bekimin të vetëvrarë. Nga tëmthi që kishte shtënë me pistoletë, sheh rrjedhën e madhe të gjakut. Në tavolinën e vogël kishte lënë  dy letra lamtumirëse, për gruan, fëmijët dhe vëllezërit në Kosovë. 

Ikjen nga kjo botë aktori e kishte përgatitur me perfeksion, ishte samuraj Ballkanik, por jo  Hemingway botëror, ose Stefan Cvajg. Krizat gjithmonë fillojnë nga diçka e pakontrollueshme, kjo dëshmon çastet fundit, vështirësinë në të pamurit. Ai kishte edhe brenga intime, apo sëmundje të pashërueshme, shpesh ndodh edhe nëse dikush gjatë ditës të flet ftohtë, kaq mund të mjaftojë për ta tërhequr këmbëzën e pistoletës.  

Ai ka pranuar se të jetohet më nuk ja vlen, natyrisht që nuk është lehtë të jetosh. Në fund ai ndjehej i paftë për jetën. Më kujtohet kur më thoshte derisa pinim kafe në Kino ABC në Prishtinë. “Nëse nuk je vital, energjik me trup dhe shpirt, nuk bënë të jetosh”. Kjo lidhet shumë me vetëvrasjen e tij. Edhe pse ky akt nuk është qesharak, por i përket njeriut me karakter dhe vendim të fortë. Asnjëherë nuk është lehtë ta braktisësh këtë jetë, sepse ne së pari e fitojmë zakonin e të jetuarit para atij të menduarit. 

Një poezi ineresante nga Mirko Gashi

Poeti Mirko Gashi, portret nga Sadri Hadërgjonaj

Mirko GASHI

R O N D O

                /Sabit Jakupit/

E dashura ime
kur ma afrove gëzimin e parë
e mbolla një lis

kur ma afrove gezimin e dyte
e mbolla
edhe një lis

kur ma afrove gëzimin e tretë
i stërlumtur
e mbolla edhe një lis

lis pas lisi
plis pas plisi
bëhet pylli

do të vijë koha
edhe deti do të jetë i vockël
për t'i larë mnelat e fëmijëve tanë.

____________
E falënderoj z. Bexhet Asanin që ma dërgoj këtë poezi të Mirko Gashit të cilën e am lexuar shumë vite më heret.

Montag, 22. Mai 2017

Sinan Kërpaçi: Cikël Poetik

MË DUHET TË LUTEM

Për t`u magjepsur me diellin në vendlindje
më duhet t`i lutem Malit të Gjerë:
ma lësho të ndrijë ku shkel këmbëzbathur,
të lahem si më bëri nëna te Guri i Gjatë,
majë shkëmbit të kulloj i lagur.
Për të vazhduar magjinë nga perëndimi
më duhet në mbrëmje t`i lutem majës së Lucës:
mbaje edhe ca të ndezur atë zjarr me dru lisi.
Sa i shkarkova të thata nga samari i mushkës,
t`i djeg në Vatrën e Babait.

DHUROVA
Të dashurës i dhurova shumë libra,
fillimisht libra se ç`është dashuria
dhe si e madhërishmja lind,
libra si të kurohemi gjatë
nga plagët e thella të dashurisë,
dhe në fund gjashtëqind poezitë e mia
me këtë autograf:
“Asaj që më mbajti lart!”
Si i lashë në dorë thesarin m`u përgjigj:
tani ik se unë po rri me të shkruarën tënde
që ma “nxiu” jetën dyzet vjet!
Gati gjysmë shekulli, e dashur, duke dëgjuar
një që flet me vete, një si unë…
Dhe jo vetëm në gjumë!
Te shpirtëroret autografin s`e shkrova me bojë,
torra hënën dhe mblodha në një bosht filigran
derisa e qëndisa me të artë:
“Asaj që më mbajti lart!”
Mars 2017

LËVIZJE
Ti lëvize perden e rëndë
dhe unë pashë detin
pa harruar shtratin pas.
Mua m`u dha më shumë
dhe të ftova për not “pash”
njëherësh në dy dete.
Aq u desh,
sa ti lëvize perde.
Shkurt 2017
PËRKUJTIMORE
Kur shkrova vargun “Dora e nënës torri hollë”
isha 17 vjeç ose diçka më shumë a më pak
nga dita që ti u bëre nuse
dhe u martove me tim atë – Mehmetin çoban.
Kur shkrova për tiktakun e orës tënde mbi shtrat
“Mat kohën kur dal dhe kthehem unë”
desha të thosha: nënë, nuk iki larg,
deri në oborr dhe mbaroj punë.
Kur shkrova për xhepin sekret në fanellën time
“Që është atje vetëm dy veta e dinë – unë dhe nëna”
isha në Himalaja duke udhëtuar mbi Kinë:
më mungonte toka të mbështetesha tek ti
për të humbur në ëndrra.
Kur shkrova “Pse urrej unë, o nënë, dhe s`jam modeli yt?!”
sa e kisha marrë nga partia një post të madh
dhe njerëzit mbanin radhën përditë
duke kaluar më parë nga sekseri im.
Kur t`i vijë koha vargut “Sot nëna ime vdiq…”
nuk do të jem më në këtë jetë dhe këto fjalë
s`kanë për t`u shkruar kurrë nga një jetim.
Janar 2017

NDËRTIME QË MBETEN
Vargut tim urë do t`ia shtoj harqet
të kalosh ti sa më triumfuese
në qytetin e madh.
Në të dalë të urës
ta kthesh edhe një herë kokën pas
pa mëdyshje të gjatë.
Tek ai vështrimi yt të jap shpirt
kur shumë gjatë të mbështetem
vetëm ti të jesh e bindur
se jam në stilin
e të famshmit arkitektit Sinan
dhe bëj ndërtime që mbeten.
Janar 2017
DO TA KËRKOJ ATDHEUN
Në 25 vjeç isha gjeneral,
tani – “Polic i Rolit Bazë”
në dy kohë e në dy burgje
në atdheun që s`e kam
dhe më vjen si mungesë,
si mungesë në kohë burgjesh.
Të prekshëm, natyral do ta kërkoj,
në ëndërr balta si “mjalta”
do mbajë emrin e tij
kur të shkërmoqet dhe të më bjerë
e lehtë mbi arkivol
me një “Ah!” si psherëtimë
në dy kohë e në dy burgje.
Shkurt 2017

ME KOSTUM NOTI
Afër detit e shfaq më shumë tundimin me blunë
të mendoj unë se më ëndërron me kostum noti.
Sa vjen dita dhe ikën në male vesh tjetër kostum,
më e pranueshme bëhet dëbora në veshje dimri.
Do pres në breg me durim të ngrihen temperaturat,
do pres të shpërthejë bujshëm prilli,
që malet e ngarkuar rëndë ta shkrijnë dëborën,
të ikë prej tyre njëherë e mirë i ftohti
dhe ujërat rrjedhëse të bashkohen po me atë blu,
të takojnë pa tjetër ndarje mua ku më le:
në bregun e nxehtë të pritjes me kostum noti.
Shkurt 2017
E NJËJTA ARITMETIKË
Për të numëruar ditët e nënës që iku
edhe sot përdora aritmetikën e saj
të thjeshtë:
numërova me gishta deri në dyzet,
dhe kështu do të vazhdoj përditë
me të njëjtën aritmetikë.

Edhe firmën po kështu do ta hedh,
si nëna,
me gisht,
kur të bëj Kryefamiljarin pasardhës
në ditët që do vijnë.

Nëna ime nuk mbajti kurrë në dorë
laps dhe penë për të shkruar
siç bën gjithë bota,
nëna ime mbajti në dorë pesë shtiza
dhe thuri gjithë jetën për ne
veshje të ngrohta.

12. 2. 2017 (E shkruar te varri i nënës)

BUKURI TË HAPURA

Kamarierja në bar “Mateo”
hap kanatat përballë:
të futet brenda Dajt.

Më duhet të përballem i vetëm
me dy bukuri goditëse
nga i njëjti kat.

Njëra është mal në gjelbërim
tjetra çel edhe si lule
që i projektohet në gji
malit Dajt

sidomos kur ajo hap,
hap kanata.

Të futet dritë, të futet ajër,
të futet mal që nga përjashta,
të humbas unë me vështrim
në dy bukuri të hapura:

gjelbërim dhe lule në “Mateo”.

Mars 2017

TË DAL NGA VENDE QË S`E PRET
Rrugën për tek ti e bëj më të lehtë
se përpiqem të hap një shteg të ri, një shteg
me emrin “Vetëm për dy të dashuruar”,
dhe të dal Princ i Kaltër nga vende që s`e pret
me lule të freskëta në duar
për të ta “zënë” rrugën.
Marrëzia ime e skajshme shkon kaq larg
sa mendoj që rrugën vetëm unë di ta hap,
gjithçka bën ti po me mund në krahun tjetër
e quaj si “mosmirënjohës” rrugë e vjetër,
por përsëri ngul këmbë që e reja ime
të quhet “Rruga e të dyve”,
se në dritën e diellit, yjeve dhe hënës
për të renë punohet në të dy anët me meritë
nga Unë dhe Ju, Kokrra e Majës
në 4 stinë, 12 muaj, 365 ditë.
Janar 2017
NË KUJTESË NJERIU
Si e ndiej që vërtet bëj dashuri me të madhe
e shëtis vargun në rrugën e zhveshur
“Nga floku deri në thua”
pa u mburrur se emrin ia gjeta unë
në nderim të poezisë dhe femrës që dua.
Është rrugë krejt pa pengesa, si bregu i detit
te Gjiri i Lalsit,
vetëm në një pikë i ngjan të preferuarës sime,
rrugës “Bardhyl”:
kur kërkon të më dehë
lëshon një aromë si të jetë e mbjellë me blirë.
Quhet prej shekujsh “Nga floku deri në thua”.
Mos mendoni se emrin ia gjeta unë
pse e solla me kaq mall në kujtesë njeriu.
SHUMË
Poshtë syzeve shumë të errëta
me mollzën e ndieshme të gishtit tregues
ajo fshehurazi shumë fshiu lotin,
ai, përballë aeroportit, të vetin e gëlltiti,
unë i fiksuar gjatë te përqafimi
kërkova shumë sa e gjeta shaminë
dhe mbi palat e saj shumë ndjeshëm
epilogun për librin në dorëshkrim
po me shumë lot nisa të shkruaj:
një ndarje shqiptare për mbijetesë,
live, me lot shumë si në dhe të huaj,
vendi im me shumë horra dhe varfëri.
Maj 2017
PRE`
Dua të m`i vrasë damarët e qafës femra
që ende s`e kam dashuruar deri në fund.
Të m`i vrasë në breg të Jonit
te Shkëmbi i Pëllumbave
sapo të lëshohet shigjetë një pulëbardhë
për të marrë në sqep prenë më të parë.
Si sqepi i pulëbardhës të jenë gishtat e saj
kur të më vrasë damarët sa të m`i çajë
për t`u ndjerë unë pre` deri në fund:
të vërshojë gjaku në dy palë buzë.
Maj 2017
KËPUT PRANGA
Dolën fshehtazi nga ëndrrat e njëri-tjetrit,
në ditët që pasuan nuk i treguan më si i panë.
Afër kryqëzimit te Biblioteka Kombëtare u ndanë:
ajo u bë erë në kërkim të një mashkulli pa unazë,
ai me mungesë të madhe lirie nga burgu i tij
ngjiti edhe më me nxitim ca shkallë
me dalje në tarracë.
I devijoi shkallët në kryqëzimin “KATI I DYTË”
dhe e shpëtoi veten nga ngjitja lart.
Në pushimin e radhës doli pa krahë në tarracë,
pa mundësinë e fluturimit nga i treti,
me bindjen se dashuria e tij ka shtrirje dy shekullore
me rrënjët tek i njëzeti
dhe këput pranga burgu.
Prill 2017
NDJEK RRUGËN E DIELLIT
Nga bukuria e ditës tënde në lindje
i marrtë edhe ca minuta dita ime në perëndim,
minuta që numërohen vetëm me një aritmetikë:
me të gishtave.
Për të mësuar numërimin në klasën e parë
mbajta në duar tufë ca shkopinj,
me aritmetikën e tyre më vonë
ndoqa rrugën e diellit nga lindja në perëndim
dhe i ngula si piketa në kohë:
maleve u mata lartësinë,
fushave – gjerësinë,
deteve – thellësinë,
dhe të gjitha përmasat me nge
ia mata dashurisë.
Nga dita jote e bukur plot shkëlqim në lindje
prek edhe ca minuta të çmuara me dorë
nëpër maja, nëpër fusha, nëpër dete
dita ime.
Prill 2017
DHUROVA
Të dashurës i dhurova shumë libra,
fillimisht libra se ç`është dashuria
dhe si e madhërishmja lind,
libra si të kurohemi gjatë
nga plagët e thella të dashurisë,
dhe në fund gjashtëqind poezitë e mia
me këtë autograf:
“Asaj që më mbajti lart!”
Si i lashë në dorë thesarin m`u përgjigj:
tani ik se unë po rri me të shkruarën tënde
që ma “nxiu” jetën dyzet vjet!
Gati gjysmë shekulli, e dashur, duke dëgjuar
një që flet me vete, një si unë…
Dhe jo vetëm në gjumë!
Te shpirtëroret autografin s`e shkrova me bojë,
torra hënën dhe mblodha në një bosht filigran
derisa e qëndisa me të artë:
“Asaj që më mbajti lart!”
Mars 2017

Mittwoch, 17. Mai 2017

Ramiz Kuqi: BUZË LUMIT

( Shkëputur nga një tregim )

“Jetoj me frikë, sepse këtu është ferr.Kudo ndjej aromën e gjakut.Edhe kur bie në gjumë, më përcjell një hije trishtimi. E mbyll derën me lloz të trashë. Por më duket se ankthi ma zë frymën , më ngulfat. Përpiqem ta largoj, por forcë nuk kam. Edhe kur pikat e shiut përplasen nëpër xhama. Thjesht, më ka hyrë frika në palcë.Zgjoem trembur në mesnatë, mbështillem me batanije të trashë e djersët më shkojnë çurkë nëpër fytyrë. Po kokën nuk guxoj ta nxjerr jashtë. Nuk e di pse tërë kjo frikë është akumuluar në kokën time edhe pse askush nuk më ndjek kur zbardh agimi e del dielli në horizont. E shikoj lumin si rrjedh nëpër bregun e vet dhe aty meditoj. Më ngjan se hapëroj bashkë me lumin. Nga nuk me shkon mendja. Nga vjen, ku derdhet, si e kalon natën. A e dëgjon ky lumë ndonjë zë nga thellësia e gurgullimës së tij. Përse është herë –herë i trazuar? Me kënd flet kur del hëna si nuse e stolisur në ar? A zbresin yjet nga qielli për të dëgjuar klithmat e dallgëve? Sa pulëbardha zbresin për të kërkuar ndonjë peshk në këtë pranverë të ftohtë si të ishte dimër. A thua si do të jetë dita e nesërme për mua? Do të gjej punë për të jetuar si njeri ? Sepse, udhët janë mbyllur .Paria bën punën e vet. Hesht kur duhet të mos hesht. Atyre që flasin e shkruajnë, ua vë ndërgojsën në gjuhë.Bile edhe të lënë në udhë të alivanosur. Kohë maskash ! Nuk zgjedhin gjini. Dikur edhe vrasësi kur gjendej në shoqërim të femrës, Kanuni e dënonte rëndë nëse tentonte ta merrte hakun. Sot jo vëlla.Një plumb , si në ditët e para të pasluftës...Dëgjoje me veshë e nuk mund të besoje..Pesëdhjetë cent jeta ! Kjo më frikëson edhe sot. Aty ku kam lindur e rritur, bërë këtë shtat , të frikësohem nga njerëzit . As për martesë nuk mendoj më. Ndoshta është një kënaqësi jete për disa muaj e vite. Po kur të lindin fëmijët, me çka do t’i mbajë unë? Ku do të mbetet krenaria ime ?Do të nisin grindjet, akuzat e ndërsjella. Do të më thonë se je i paaftë për ta mbajtur familjen. E pastaj ? Ec dhe vështron malet, shkëmbinjtë e thepisur. Dy shqiponja fluturojnë nëpër grykë. Ngrit sytë lart qiellit. Është mbushur me re të bardha, të murrme, të zeza. Do të bie shi- belbëzoi me veten, Jam veshur hollë. Më mashtruan rrezet e para të diellit .Kur dola në udhë, ndjeva një freski të lehtë. Tash trupit më shkojnë mornica të vogla. Haha, hahaha ! Qesh , po pse qesh o shpirt? Pse ? A mos kam unë faj ? Jam i fortë si graniti për punë. Po ku të gjej? Kush të më mbroj ? Ligji ! Po ku është ai ligj? Sa punëtorë kanë rënë nga skelet e larta të ndërtesave? Kush u përgjegj para ligjit ? A nuk më thua Fjala ime ? Mos po më dëgjon ndokush . E do të thonë: qenka çmendur ! Po unë nuk jam çmendur. Flas me veten time. E kush mund të ma ndalojë këtë , të flas me veten, të zbraz këtë liqe të krua ndjenjash të çiltëra si loti. “
Me këto meditime Urani u end atë mëngjes prilli nëpër udhën e ngushtë, afër lumit. Vëmendjen ia tërhoqën drunjtë e blirit të mbushura deng me gjethe. Duke ecur , takoi fqiun e tij Nikun, i cili ka vite që zgjohet herët , sepse mjeku anglez i kishte preferuar ecjen për ta zhbllokuar këmbën e majtë, e cila sa herë kur ndërrohej moti, i shkaktonte dhimbje deri te gishtërinjtë e këmbës.
-Paske dale sot herët Uran?- e pyeti djaloshin njëzet e katër vjeç. Nuk të kam pare një kohë të gjatë..Kam pyetur fqiun e pare një ditë kur dola në kopsht për të krasitur disa degë të thata në mollë. Më tha se ke ikur në Evropë.
-Gjeta punë si taksist në qytetin fqi. U gëzova shumë, Pagesa nuk ishte solide, por u adaptova shpejt. Punoja edhe natën. Pa orar. Mbi dhjetë orë. Më paguante nga dyqind euro në muaj.Edhe prindërit u gëzuan shumë. E kishin edhe një pagë më shumë .Vëllai , Arsimi, ka dy fëmijë dhe shpenzimet familjare për një muaj janë marramendëse. Po pronari I kompanisë për çdo muaj ma zvogëlonte pagën. Gjente arsye se nuk kishte fitim.Por tridhjetë veturat e tij nuk ndaleshin as ditën, as natën. Paga ime zbriti deri në njëqind e njëzet euro.Udhën nuk ma pagoi nga muaji i tretë i punës. Unë heshta. Marrëveshje as vendim nuk më lëshoi asnjëherë. S’kisha ku të ankohesha. Krejt ishte një bisedë gojore për punë.
- Hmmm…e kafsoi buzën Genti. Po, po -. Ligji nuk e mbron punëtorin. Ka vetëm fjalë në letër.Ja , shikoni si hahen si qentë për një cope asht…I përcjell lajmet, debatet, sharjet, fyerjet, kërcënimet?
- Rrallë i përcjell. Nuk kam nerva. Çdo gjë më është bërë monotone. Edhe jeta. Unë sot mund të punoj. Në Zvicër nuk pata fat. Qëndrova tetë muaj. Askush nuk rrezikonte të më merrte në punë pa letra.Mezi sigurova paratë për të nxjerrë një biletë kthyese për t’u kthyer në shtëpi. U bënë tri vjet që kur jam kthyer në vendlindje

Alnabry, më 16.5.2017

Montag, 15. Mai 2017

Poetët e mirë dhe poetët e dobët, vlerat, shpërblimet...

Sinan Sadiku
Nga: Sinan Sadiku

       Ibrahim Rugova, në librin “Strategjia e kuptimit” (1980), të gjithë librat me poezi të botuara deri në vitin 1979  nga shqiptarët në ish Jugosllavi i vlerëson me pesë nota: libër i dobët, libër i zakonshëm, libër interesant, libër i mirë dhe libër i mirë e me ndikim. Për vlerësimin e librave që janë botuar pas vitit 1990, kur ka rënë edhe censura artistike, nuk mjaftojnë vetëm këto nota. Kjo sepse deri atëherë përveç librave të tjerë janë botuar edhe libra të dobët, ndërsa tani përveç librave të tjerë dhe librave të dobët botohen edhe libra shumë të dobët. Me që tani ka poetë që shkruajnë vetëm libra të dobët dhe shumë të dobët,  unë të gjithë poetët do t`i klasifikoj në: poetë shumë të dobët, të dobët, të zakonshëm, interesantë, të mirë dhe të mirë e me ndikim apo shembullor.

   
Poetët shumë të dobët 

       Këta shkruajnë vargje, ua japin një titull dhe mendojnë që kanë krijuar poezi. Në realitet aty nuk ka asgjë poetike. Gjuha është e drejtpërdrejtë, e zhveshur nga figurat. Pra, nuk ka gjuhë poetike, nuk ka thurje interesante, nuk ka ndonjë ide, mendim apo mesazh të thënë bukur që do të na e zgjonte kërshërinë, që do na prekte në ndjenja, në shpirt duke na shkaktuar kënaqësi estetike. Shihet që ju mungojnë aftësitë dhe imagjinata krijuese. Thjeshtë ju mungon gjithçka që do të duhej të kishte një poet. Këta “poetë” janë shumë të dobët edhe sa i përket shprehjes së përgjithshme gjuhësore. Ju mungon kultura elementare gjuhësore, veçmas sa i përket shprehjes me shkrim. Në drejtshkrim qëndrojnë  shumë keq, në kuptimin që jo vetëm se nuk dinë ku t`i përdorin shkronjat q e ç, gj e xh, por shpesh në vend që ta shkruajnë çdo e shkruajnë gjdo, e të mos flasim për përdorimin e shkronjës ë dhe çështje tjera më të ndërlikuara. Këtyre ju mungojnë  njohuritë elementare sa i përket poezisë. Shpeshherë nuk mund ta dallojnë një poezi të dobët nga një poezi me vlera antologjike. Për vete janë të bindur që janë poetë të mirë, në mos shumë të mirë. Pra janë shumë larg njohjes së realitetit që ka të bëj me ta si “poet”. Falë kësaj ata mburren, e ndiejnë veten krenar që kanë arritur të shkruajnë poezi dhe të bëhen poetë. Pastaj fotografohen me sa më shumë poetë të njohur, fotografohen duke lexuar poezi në manifestime të ndryshme, fotografohen... dhe të gjitha këto i plasojnë në rrjetet sociale. Kur ndodhë që në ndonjë manifestim t`u jepen mirënjohje të gjithë pjesëmarrësve, duke i përfshirë edhe ata, gëzohen si fëmijët dhe gëzimin e ndajnë me miqtë e shumtë në rrjetet sociale. Pastaj pasojnë like-t (pëlqimet), komentet, urimet, përgëzimet... Shpesh marrin pëlqime, urime, përgëzime, lëvdata... shumë më shumë se poetët e njëmendët. Mund të them që në ambientin tonë social, politik dhe kulturor të tillët më së lehti gjejnë donacione dhe subvencione për botimin e librave, jo vetëm nga kryetarët e komunave, por edhe nga sektori privat. Këta njerëz në një aspekt kanë arsye të besojnë që janë poetë të mëdhenj. Në facebook marrin shumë pëlqime, urime, përgëzime. Kanë botuar nga disa libra dhe nuk kanë pas problem për donacione. Rrethi familjar dhe shoqëror ku jetojnë nuk është i atij niveli intelektual sa të jetë në gjendje ta dijë se krijimtaria e tyre nuk ka vlera artistike. Andaj na ndodh  shpesh të lexojmë nga  fëmijët, gruaja, nipat, mbesat, kushërinjtë, miqtë... e tyre se sa shumë e ndiejnë veten krenar që një familjar apo mik i tyre ka arrit të shkruaj poezi aq të bukura, të bëhet poet, të bëhet njeri i madh, i pavdekshëm! Këta e përbëjnë mbi një të katërtën e poetëve, apo së bashku me poetët e dobët, më shumë se gjysmën e tyre. Imponohen, i rrasin hundët kudo, duke ndikuar në shëmtimin e orëve letrare dhe manifestimeve të ndryshme kulturore. 


Poetët e dobët
  
       Në librin e shënuar më lartë Rugova ka shkruar “Libër i dobët, - që është nën nivelin e asaj që është shkruar apo shkruhet”. Më këtë notë Rugova i ka vlerësuar  14 nga 217 libra, apo 6.45% të librave të botuar deri në vitin 1979. Pra vetëm 6.45% e tyre kanë qenë nën nivelin e asaj që është shkruar, ndërsa pas vitit 1990, mbi  60% e librave të botuar janë libra të dobët dhe shumë të dobët. Më duhet t`i informoj lexuesit se disa nga poetët që kanë botuar libra të dobët deri në vitin 1979, sipas vlerësimit të Rugovës,  kanë botuar edhe libra të zakonshëm. Andaj numri i poetëve që kanë botuar vetëm libra të dobët mbetet vetëm 8 nga 91 poetë që kanë pas libra të botuar. Por as këta 8 poetë nuk mund t`i quajmë të dobët , sepse disa prej tyre ndërkohë e kanë përsosë krijimtarinë dhe kanë shkruar libra të zakonshëm, madje ndonjëri edhe libra interesantë. Unë, të dobët do t`i quaj vetëm ata poetë nga krijimtaria e gjithmbarshme  e të cilëve, nëse i zgjedhim poezitë më të mira, nuk e bëjmë dot  një libër të zakonshëm. Pra nuk do ta quaj poet të dobët atë i cili i ka botuar  5, 10, apo 15 libra të dobët me poezi, nëse nga krijimtaria e gjithmbarshme e tij mund t`i zgjedhim rreth 40 poezi për ta kompletuar një libër të zakonshëm. Poetët e dobët shkruajnë vargje, strofa, “poezi”, “libra”, duke u shërbyer me një gjuhë jopoetike, ku ka retorikë, deklarativizëm, patetikë, didaktikë dhe moralizime. Duket se nuk janë të përkushtuar ta shkruajnë një poezi sa më të bukur, sa më artistike, por përpiqen ta edukojnë lexuesin, ta mësojnë atë, t`i shesin mend, për gjërat më elementare. Në esencë qëllimi i tyre nuk është krijimi i poezisë, por përmes poezisë, me ose pa vetëdije, përpiqen të paraqiten të mençur, atdhetarë, humanistë, shpesh me qëllim që të arrijnë të bëhen të njohur, të famshëm dhe të zënë pozita sa më të larta, veçmas në politikë dhe pushtet. Pra këta nuk e dinë që përmes poezisë mund të bëhesh vetëm poet dhe nuk mund t`i kompensosh  deficitet intelektuale, njerëzore, patriotike... Andaj edhe pse shkruajnë vargje nuk arrijnë të bëhen poetë, sepse përveç talentit, ju mungon edhe përkushtimi, përkushtim ky që në kushtet e sotme shpesh duhet të kalojë në  sakrificë dhe heqje dorë nga disa veprimtari të tjera që të sjellin shumë më shumë përfitime ekonomike dhe përfitime të tjera. Kanë shumë gjëra  të përbashkëta me poetët shumë të dobët, por sa i përket  ngritjes intelektuale, kulturës së përgjithshme, janë pak më të avancuar. Sa i përket kulturës gjuhësore janë pak më të mirë se poetët shumë të dobët, si në aspektin e drejtshkrimit, formulimit të fjalive etj. Edhe këta kanë shkruar vargje pa vlera artistike. Duke shkruar poezi e kanë humbur kohën kot, ndërsa kanë mundur të japin diçka në ndonjë fushë tjetër, siç është publicistika, etj. Kuptohet gjithnjë me një mbështetje dhe mbikëqyrje të shtuar të redaktorit, lektorit... Ta zëmë ndonjëri prej këtyre, falë moshës dhe informatave që posedon, ka mundur ta shkruajë ndonjë kronikë të ndodhive në një komunë për disa dekada, ndonjë monografi për një shkollë dhe të ngjashme. Në poezi mundi ju ka shkuar huq. Ca prej këtyre  kanë botuar nga disa libra brenda një kohe të shkurtër. Pjesën më të madhe të librave që i kanë shkruar poetët e dobët dhe të gjithë librat e shkruar nga poetët shumë të dobët një botues pak më serioz nuk do t`i botonte fare.


Poetët e zakonshëm

       Rugova, për libër i zakonshëm shkruan: “që nuk vërehet mjaft në poezi, nuk sjell ndonjë element shques, të nxis diçka të re, po që inkuadrohet në situatën momentale”. Pra këtu hynë kryesisht librat me vlera mesatare poetike. Prej 217 librave që i ka vlerësuar Rugova, 131, apo mbi 60% e tyre kanë marrë notën libër i zakonshëm. Tani shumicë nuk janë librat e zakonshëm, por librat e dobët dhe shumë të dobët, librat të cilët në një shoqëri me sistem të konsoliduar të vlerave nuk do të botoheshin fare. Nëse nuk i llogarisim librat e dobët dhe shumë të dobët, librat e zakonshëm do ta përbënin prej 75%  deri në 85% të librave të botuar gjatë dhe pas viteve të nëntëdhjeta. Poetët e zakonshëm, pra shkruajnë libra të zakonshëm, libra me vlera mesatare poetike, që ia vlen të lexohen, dhe mirë që janë botuar. Edhe pse këta libra nuk kanë sjell diçka të re leximi i tyre e kënaq shijen estetike të një shtrese intelektuale që e lexon poezinë. Këta poetë  nuk sjellin ndryshime, por i ruajnë vlerat që fillimisht i kanë krijuar disa të tjerë, më të talentuar, para tyre. Te poezia e poetëve të zakonshëm hetohet, deri diku, njëfarë uni i tyre poetik, njëfarë mëvetësie, njëfarë bote poetike sa i përket, idesë, mendimit dhe ndjeshmërisë, botë kjo që ende nuk ka dhënë fryte të pjekura estetike. Poetët e zakonshëm janë intelektualë të mirëfilltë, janë njerëz të penës, por si poetë, ose nuk janë mjaftë të talentuar, ose për shkaqe të ndryshme e kanë filluar krijimtarinë poetike me vonesë, ose nuk kanë mundur t`i përkushtohen sa duhet për ta dhënë maksimumin në këtë fushë të krijimtarisë artistike. Disa nga këta me kalimin e viteve e kanë ndërprerë krijimtarinë poetike dhe i janë përkushtuar  kritikës letrare, studimit të letërsisë, ose ndonjë fushe  tjetër të artit, shkencës etj, ku kanë arrit rezultate të mira. Poetët e zakonshëm e njohin poezinë, i njohin vlerat poetike, i shijojnë ato,  veçmas vlerat e verifikuara, por zakonisht me vështirësi i kuptojnë dhe i pranojnë risitë, ndryshimet, veçmas kur ato janë më të theksuara, më të shpejta. Në kushtet e sotme është shumë më lehtë të vihet deri te informatat e reja, të përcillen risitë, të arriturat e të tjerëve në  gjitha lëmit, duke përfshirë edhe  të arriturat, trendet, stilet, rrymat, shkollat në artin poetik dhe kjo është ndihmesë që poetët e zakonshëm, në veçanti ata që i janë përkushtuar krijimtarisë poetike, leximit dhe shijimit të poezisë, ta zhvillojnë vetveten dhe të mos bëhen pengesë e afirmimit të vlerave të reja siç ka ngjarë në të kaluarën. Megjithatë edhe në kushtet dhe rrethanat e sotme shpeshherë më i madh është presioni nga vlerat mesatare se sa nga vlerat kulmore. 


Poetët interesantë 

       Për libër interesant Rugova shkruan: “Që përmban elemente të cilat heqin mendjen e kritikës dhe të praktikës poetike, po si tërësi nuk është i realizuar”. Në poezitë e këtyre librave janë të pranishme gjetjet interesante, të befasishme sa ju përket figurave poetike, sa i përket, mendimit, idesë, ritmit, sa i përket ndërtimit të vargut, strofës, poezisë. Te këta libra gjejmë fryte të pjekura poetike me shije të këndshme që na kënaqin, por edhe fryte të papjekura sa duhet që deri diku na e prishin shijen e të parave. Nganjëherë vargu nuk është i spastruar prej përbërësve joestetikë, që e dëmtojnë. Te disa poezi, heqja e ndonjë fjale, vargu, strofe, e te disa  të tjera zëvendësimi i ndonjërit nga këta përbërës, do t`ia shtonte vlerën asaj. Libra interesantë shkruajnë poetët e talentuar, të cilët po t`i përkushtoheshin më shumë krijimtarisë do të mund të shkruanin edhe libra të mirë dhe shumë të mirë. Pra janë njerëz që e kanë unin e vet poetik, që e kanë botën e vet  poetike, që e kanë stilin e vet, disa nga poezitë e të cilëve janë të mëvetësishme dhe origjinale. Pra, poetët interesantë janë  të talentuar dhe shumë të talentuar, por që për arsye të ndryshme nuk kanë mundur ta japin maksimumin. Arsyet mund të jenë të shumta si: mungesa e përgatitjes shkollore, leximi i pamjaftueshëm, pamundësia që t`i përkushtohen krijimtarisë poetike, sepse për shkak të gjendjes së rëndë sociale ju duhet të merren me punë të tjera, problemet shëndetësore, mungesa e mbështetjes institucionale etj.
     

Poetët e mirë 

       “Libër i mirë, - që ka mëvetësinë e vet artistike po nuk ndihet shumë në procesin poetik”- shkruan Rugova për  librat e mirë.  Pra te këta libra janë të bollshme frytet e pjekura poetike që e kënaqin dhe përsosin shijen estetike të lexuesit të formuar. Teksti i poezisë, gjegjësisht fjala, vargu, strofa, poezia, janë të spastruara nga shtresat parazitare që do ta dëmtonin atë. Poeti është kujdesur dhe ka investuar dije, përkushtim, talent, imagjinatë, përjetim,  jo vetëm në krijimin e poezisë, por edhe të librit si tërësi, ashtu që leximi i librit si tërësi ua shton vlerën poezive veç e veç. Të gjithë përbërësit e poezisë janë kombinuar dhe harmonizuar bukur. E kam fjalën për idenë, kuptimin, ndjeshmërinë, mesazhin, ritmin, gjuhën poetike etj. Poetët e mirë janë krijues të talentuar, që i janë përkushtuar deri në sakrificë krijimtarisë poetike, duke hequr dorë nga shumë të mira që do t`ua sillte marrja me veprimtari të tjera. Botën e pasur poetike, shpirtin poetik kanë arritur ta materializojnë në poezi.


 Poetët e mirë e me ndikim, apo poetët shembullorë 

       Për librat e mirë e me ndikim Rugova shkruan: “Libër i mirë e me ndikim, - që me mëvetësinë e vet artistike dhe me elementet inovative ndikon në procesin poetik, në kreativitetin e situatës poetike, pra jashtë kuptimit epigonist, ndikon në aktivizimin e ideve të reja dhe të akumulimeve poetike, natyrisht duke u aplikuar elementet e tij kreativisht”. Këta do të mund t`i quanim edhe libra shembullorë, që lënë shije të veçantë estetike te njerëzit të cilët e shkruajnë poezinë, duke ushtruar ndikim jo vetëm në shpirtin e tyre poetik, por duke e pasuruar edhe botën e tyre poetike dhe duke ushtruar ndikim në krijimtari. Librat e tillë e pasurojnë, e zhvillojnë dhe e përsosin poezinë e një populli. Libra shembullorë shkruajnë poetët me talent të jashtëzakonshëm, të cilët i janë përkushtuar krijimtarisë poetike me tërë qenien e tyre dhe falë kësaj kanë arritur të krijojnë poezi të veçanta, origjinale me vlera antologjike. Vetëm këta poetë, respektivisht poezitë e tyre meritojnë dhe do të duhej të përfshiheshin nëpër libra shkollorë, nëpër antologjitë e poezisë shqipe; të përkthehen në gjuhë të tjera dhe ta prezantojnë me dinjitet poezinë shqipe; të mësohen në shkolla, në fakultete; të studiohen në institute; të nderohen me shpërblime të karakterit kombëtar dhe ndërkombëtar; të shkruhen studime, libra, monografi për krijimtarinë e tyre etj. Vetëm poezitë e këtyre poetëve kanë gjasa të lexohen nga gjeneratat e ardhshme pas një gjysmë shekulli, pas një shekulli... dhe të zënë vend në thesarin e çmuar të vlerave të përhershme kombëtare. Prej 217 librave të shkruar deri në vitin 1979, Rugova vetëm 9 sosh, ose 4.14% i vlerëson me notën libër i mirë e me ndikim. Tani librat e tillë marrin pjesë me më pak se 2% të librave të botuar dhe së bashku me librat e mirë mund të arrijnë deri në 3% të pjesëmarrjes.  
       Në fund, të mos harroj pa shtuar, se sa më i dobët poeti aq më shumë beson në vlerën e krijimtarisë së tij poetike, ndërsa nevojën për ta përsosë atë, më së paku e ndiejnë poetët shumë të dobët, pastaj ata të dobët, e kështu me radhë deri te poetët e mirë e me ndikim. Pra derisa poetët e mirë dhe me ndikim, poetët e mirë... shpesh kanë dyshime, nuk janë të kënaqur me poezitë që i kanë shkruar, poetët e dobët dhe ata shumë të dobët, thuajse gjithherë janë të kënaqur dhe flenë rahat, nëse nuk kanë probleme të tjera jetësore. 


Shpërblimet 

       Në rrethanat tona të sotme, kur ekziston  kriza e sistemit të vlerave në të gjitha fushat, kur nuk janë të diferencuara vlerat nga jovlerat dhe nga antivlerat, edhe në fushën e poezisë gjendja është e çrregulluar, kaotike.  
       Është me interes ta dimë si shkon puna me rastin e ndarjes së shpërblimeve dhe çmimeve për artin poetik, kush i merr më shumë ato çmime, a i marrin poetët shembullorë, poetët e mirë, poetët interesantë, poetët e zakonshëm apo poetët e dobët dhe shumë të dobët Mund të them se prej rastit në rast i marrin të gjithë ngapak!  
       Sa ju përket konkurseve letrare anonime, që organizohen bukur shumë dhe bukur shpesh edhe në Kosovë,  edhe në Shqipëri, edhe në Maqedoni, e  më rrallë në Luginë të Preshevës dhe në Mal të Zi,  më duket se me çmime shpërblehen më së shumti poetët e zakonshëm, pastaj poetët interesantë, por shpërblehen edhe poetët e mirë, ata shembullorë, e besa nganjëherë edhe poetët e dobët!   
       Në orët letrare ku shpërblehen poezitë e lexuara (ndokund një poezi, ndokund tri),  përsëri më së shumti shpërblime marrin poetët e zakonshëm, pastaj  poetët interesantë e më rrallë poetët e mirë dhe ata shembullorë. Ka raste kur me vendin e tretë, apo të dytë shpërblehen edhe poetët e dobët!   
       Edhe te konkurset anonime, e edhe te orët letrare, poezitë e zakonshme e ndonjëherë edhe ato të dobëta shpërblehen ose për arsye që juria me vetëdije i shkel kriteret estetike, ose për arsye se anëtarët e jurisë e marrin punën me nguti,  shkel e shko dhe në fund ia ndajnë çmimin poezisë që nuk e meriton. Sa ju përket poezive të zakonshme, ato mund të shpërblehen edhe për shkak të mungesës së konkurrencës, por edhe për shkak se në disa raste shumica e anëtarëve të jurisë nuk dinë ta vlerësojnë poezinë, nuk dinë ta ndajnë vlerën e zakonshme nga vlerat e larta, nga vlerat e jashtëzakonshme poetike. Pra ka raste kur juria si tërësi nuk është kompetente, nuk ka dije të mjaftueshme, e besa as shije për ta vlerësuar poezinë.   
       Kur jemi te çmimet vjetore të karakterit kombëtar për libra poetikë, që i ndajnë Ministria e Kulturës, Lidhja e Shkrimtarëve, apo dikush tjetër,  mund të them se me këto çmime deri tani janë shpërblyer edhe libra të mirë, edhe libra shembullorë, edhe libra interesantë e edhe libra të zakonshëm, thuajse në  mënyrë të barabartë. Shpesh herë kjo bëhet sipas formulës “kësaj herë unë ty, herën tjetër  ti mua”, ose funksionojnë lidhjet e ndryshme politike, miqësore, klanore, lokale... Në njëfarë mënyre dikujt i jepet rasti që t`ia bëj një nder, t`ia bëj një të mirë mikut, të njohurit dhe shpesh nuk e lëshon rastin.     

Hile Lushaku Razi Rama: Pehlivanët e Gollobordës

Shoqata Sportive “Golloborda: promovoi me dt 14.05.2017, me sukses të plotë librin “Pehlivanët e Gollobordës”, të autorëve Hilë Lushaku e Razi Rama, sponsorizuar nga kompania “Astra Albania sh.a”, me përkujdesjen e zotit Skënder Rama, drejtor i kësaj kompanie.
Në promovim morën pjesë shumë miq nga Golloborda, Tirana, Elbasani, Peshkopia e Burreli. Ishin të pranishëm edhe trashëgimtarë të kampionëve të mëdhenj gollobordas Fiqiri Osmani, Osman Stojku, Haxhi Dani e shumë të tjerëve dhe heronjve të punës e të luftës.
Në promovim ishin shumë kampionë, midis tyre Mazllum Tola, Baftjar Bekteshi, Abedin Dehari, Mahmut Abdia, përfaqësues e trashëgimtarë të shumë kampionëve.
Nderuan me pjesëmarrjen e tyre edhe shumë intelektualë. Ishin te pranishen edhe perfaqesues nga FSHM dhe SHKM zoterinjte Ndricim Spahiu e Xhelil Cibaku
Aktiviteti u zhvillua sipas programit në vijim:
-Fjala e hapjes-moderatori Hilë Lushaku
-Recensues/vlerësues: Doktor Besnik Rama
-Recensues/vlerësues: Eduart Abazi
-Recensues/vlerësues: Mehmet Hasani,
-Përshëndetje: Kryetari i Shoqatës Kombëtare të Mundjes, Xhelil Cibaku
-Përshëndetje: Islam Rama
-Përshëndetje: Myqerem Tafaj
-Përshëndetje e falënderim: Razim Rama
-Fjala e mbylljes dhe falënderimi-moderatori
Aktiviteti u mbyll me një kokteil, mundësuar financiarisht nga zoti Skënder Rama

Prend BUZHALA: FISHTA, LUMNIA E SHQIPNISË

Aleksandër Xhuvani (i lindur në Elbasan m ë14 mars 1880, vdes më 22 nëntor 1961) është një figurë tjetër madhore e arsimit shqip, e dijes dhe e gjuhësisë shqiptare. Madje, ai është marrë edhe me psikologji, pedagogji, me letërsi dhe me publicistikë. E kanë quajtur Mësues i Mësuesve. Duke botuar shkrime që nga viti 1905 e deri sa vdiq. Ai la trashëgim vepra si "Libri i gjuhës shqipe" 1924; "Njohuritë e para të sintaksës shqipe" 1925; "Fillimet e pedagogjisë didaktike" 1926; "Pestaloci" 1927, ; "Fillimet e psikologjisë 1933 wetj.

Duke shkruar, ndër të tjera librin studimor "Fillime të stilistikës dhe të letërsisë së përgjithshme" bashkautor me Kostaq Cipo-n (i botuar në Tiranë, 1930, i ribotuar në Prishtinë më 1982), mbase, për herë të parë e në mënyrë më të plotë flitet edhe për aktin e të folurit. meqë ky tekst është udhërrëfyes për shkolla të mesme, për herë të parë nga ky autor lexuesi shqiptar mund të lexojë, ndër të tjera, për stilistikën që ka karakter retorik, për figurat retorike-stilsitike. E vërteta dhe të bukurit- janë dy kategori që e cilësojnë letërsinë, shprehjen e bukur. "Të bukurit parakupton një të shkruem a të folun të bukur, të cilin e fitojmë me studimin e veprave letrare... ", shkruan A. Xhuvani.
Kësisoj, ai spikat, te ky të folur, etikën dhe estetikën, apo lartësimin e idealit për gjith@çka të bukur në jetë, në shoqëri e në natyrë, mu ashtu sikundër këtë gjë e kërkonte edhe retorika antike.
Porse ai kishte prirje të rrallë të thurte dhe tekste flaimesh me vlerë. Vetëm gjatë vuiteve të fundit është bërë i ditur një fjalim i tij që ai e ka mbajtur me rastin e varrimit të At Gjergj Fishtës.
Se stili është vetë njeriu (Byfon, të cilin e citon edhe vetë Xhuvani), këtë na e shfaq te teksti praktik, sikundër është fjalimi i cituar. Vetëm njerëzit e ditur që e zotërojnë mjeshtërinë e shprehjes oratorike, sikundër ishte Aleksandër Xhuvani, mund ta shqiptojnë fuqinë e fjalës dhe urtinë e spikatur të vlerësim-gjykimit mbi njerëzit e shquar, sikundër ishte At Gjergj Fishta, apo për vepra monumentale, sikundër ishte "Lahuta e Malcis":
""Zotnij të ndershëm
Si vetëtimë u-perhap an’e kand të Shqipnisë lajmi i idhët i vdekjes së poetit t’onë kombëtar At Fishtës dhe e mahnitun mbetet sot mbarë bota shqiptare, tue kujtue emnin zâmadh t’auktorit të Lahutës së Malcisë, që ka këndue, si dikur Omeri, burrnin’e besën e fisit t’onë, që ka ndezë zemrat e Shqiptarëvet, si dikur Tirteu i vjetërsisë."

2.
Duke e stolisur Fjalimin e tij me krahasime e epitete kumbuese, ai e quan Fishtën Homer të botës shqiptare, kurse kushtrimet artistike të Fishtës, i krahason me atë të Tirteut, një tjetër poet antik frymëzimesh të epërme.
Robert Ingersoll, një ndër oratorët më të shquar amerikanë gjatë shek XIX, thotë: "Imagjinata e ka shfaqjen e saj në trurin e njeriut, në të cilën i vë të gjitha skenat që qëndrojnë që nga agimi i qeshjes e deri te nata e lotëve, dhe në të cilën aktorët e saj paraqesin gënjeshtrën dhe të vërtetën gëzimin dhe pikëllimin, lumturitë sipërfaqësore dhe thellësinë e tragjikes të secilës jetë."
Dhe për t'i paraqitur, në krejt pak fjali, këto të vërteta e thellësi, këtë gamë të gjerë jetësore të veprës së Fishtës, nuk ishte e lehtë. Ja si reflekton në këtë ceremoni mortore, në epideiktikën e tij:
"Nji këto dy ideale, atdhedashtënija dhe ruejtja e gjuhës si dritën e synit, lavrimi e përparimi i saj kanë qenë polat, rreth së cilëvet shtrihej gjithë vepra e çmueshme e Fishtës. E s’ka kush tjetër veç neve arsimtarëvet që kemi pasë e kemi ndëpër duer edhe ua kemi mësue nxanësvet poezit’e tij, që e çmon mâ mirë veprën zâmadhe të Fishtës, e cila si nji far i math dritëdhanës ka ndriçue mendjen e djelmënisë s’onë, si nji Ungjill shkëndimath morali ka zbutë e ka edukue zemrën e saj."
Po qe se Shqipëria komuniste, do të kishte pasur vullnetin e mirë që të mos e anatemonte veprën e Fishtës, do të mjaftonte të merrej ky vlerësim i Xhuvanit; dhe jo vetëm i Xhuvanit, po edhe i Çabejit.

3.
Por jo!
As mesazhet e Xhuvanit, as vlerësimet e Çabejit, apo të Lasgushit, as vlerësimet e figurave të njohura botërore kushtuar Fishtës (si Jokli), nuk patën arritur ta preknin zemrën e ngurosur të komunistëve shqiptarë në urrejtjen ndaj Fishtës! Prandaj, ky Fjalim do parë në tri kontekste kohore: në kontekstin e kohës kur vdiq Fishta dhe ai po vlerësohej nga një figurë madhore intelektuale; në kontekstin e kohës së diktaturës, kur Xhuvani atëbotë vlerësohej edhe Mësues i Popullit (por kurrë nuk hoqi dorë nga vlerësimet e shqiptuara për Fishtën) dhe në kontekstin e kohës sonë, tashmë të çliruar dhe ku ky sistem i vlerave mund të vihet (dhe po vihet) në vendin e vet. Tashmë ky publik shqiptar nuk ka se për çka të hutohet, kundruall përsëritjes së akuzave të djeshme e të sotme, që përhapën gënjeshtra dhe përbaltosje. Dhe, posi Kuintiliani i dikurshëm, i cili ishte edhe pedagog, edhe orator, posi Sokrati që ligjëron vetëm të vërtetën kundruall lukunisë së shpifësve dhe gënjeshtarëve, Xhuvani Fjalën e tij të përmortshme e vë në shërbim të vlerave, në shërbim të të vërtetës.
"Nuk ka qenë pra Fishta për ne vetëm nji poet kombëtar epik, lirik, dramatik e satirik, por edhe nji edukator i rinisë s’onë. Nuk kanë mësue e shijue nxanësit e shkollavet t’ona vetëm artin e tij poetik, bukurin’e harmonin’e vargut, rrjedhshmnin’e dlirsin’e stilit e të gjuhës së tij, që âsht nji thesar i pashterun frazeologjije e leksikologjije të kulluet, por kanë thithë prej veprës së tij, si nji nektar të hyjnueshëm të bletës attike, idealet mâ të nalta të njerëzimit: urtinë, burrninë, besën, drejtësinë e dashuninë për të mirën, të bukurit, të drejtën e të vërtetën."
Lavdi dhe Lartësimi i fugurës së Fishtës nga ana e Xhuvanit, e kanë mbështetjen te themelet e fuqishme artistike, edukuese, atdhetare, gjuhësore, diturore të Fishtës, ashtu sikundër te kjo vepër brezat shqiptarë kanë brumosur idealet, dhe "urtinë, burrninë, besën, drejtësinë e dashuninë për të mirën, të bukurit, të drejtën e të vërtetën."
Emri i Fishtës te Fjalimi i Xhuanit është emër i Lumnisë së Shqipnisë: aty ku e mira, kënaqësia, gëzimi i thellë, idealet e larta, e gjejnë vatrën e tyre te vepra e Fishtës.

( 14 maj 2017)

********************************************************
********************************************************
Fjalimi i Aleksandër Xhuvanit në ceremoninë mortore të At Gjergj Fishtës

"Zotnij të ndershëm
Si vetëtimë u-perhap an’e kand të Shqipnisë lajmi i idhët i vdekjes së poetit t’onë kombëtar At Fishtës dhe e mahnitun mbetet sot mbarë bota shqiptare, tue kujtue emnin zâmadh t’auktorit të Lahutës së Malcisë, që ka këndue, si dikur Omeri, burrnin’e besën e fisit t’onë, që ka ndezë zemrat e Shqiptarëvet, si dikur Tirteu i vjetërsisë.
E me të drejtë i kanë thanë Fishtës Tirteu i Shqipnisë, se sikurse ai me elegjit’ e tij ndezi zemrat e Spartanëvet për luftë, njashtû edhe epopeja e Lahutës, odet edhe elegjit’e Mrrizit të Zanavet e të poezivet të tjera kanë mbjellë në zemër të djelmnisë s’onë dashunin e pamasë për truellin e të parëvet dhe për gjuhën amtare.
Nji këto dy ideale, atdhedashtënija dhe ruejtja e gjuhës si dritën e synit, lavrimi e përparimi i saj kanë qenë polat, rreth së cilëvet shtrihej gjithë vepra e çmueshme e Fishtës. E s’ka kush tjetër veç neve arsimtarëvet që kemi pasë e kemi ndëpër duer edhe ua kemi mësue nxanësvet poezit’e tij, që e çmon mâ mirë veprën zâmadhe të Fishtës, e cila si nji far i math dritëdhanës ka ndriçue mendjen e djelmënisë s’onë, si nji Ungjill shkëndimath morali ka zbutë e ka edukue zemrën e saj.
Nuk ka qenë pra Fishta për ne vetëm nji poet kombëtar epik, lirik, dramatik e satirik, por edhe nji edukator i rinisë s’onë. Nuk kanë mësue e shijue nxanësit e shkollavet t’ona vetëm artin e tij poetik, bukurin’e harmonin’e vargut, rrjedhshmnin’e dlirsin’e stilit e të gjuhës së tij, që âsht nji thesar i pashterun frazeologjije e leksikologjije të kulluet, por kanë thithë prej veprës së tij, si nji nektar të hyjnueshëm të bletës attike, idealet mâ të nalta të njerëzimit: urtinë, burrninë, besën, drejtësinë e dashuninë për të mirën, të bukurit, të drejtën e të vërtetën.
Nuk jam unë, o burra, i premë sot që të mund të thuri imne për veprën lavdimadhe të At Fishtës. Âsht historija që ka për të zbukurue faqet e saj me emnin zâmath të tij; âsht letërsija e jonë që do të mburret për veprat e tij grat-plota e të pavdekshëme; janë Zanat e malevet t’ona, që ai ua përcillte vallet me lahutën e tij, që kanë me këndue me katrime kumbim-randa deri te froni i Empirit, veprën e kangatorit zâ-ambël të tyne; âsht djelmënija shqiptare që ka për t’u-ushqye e për t’u-vaditë me manën hyjnore të tij; së mramit âsht Shqipnija mbarë, Gegë e Toskë, malsi e qyteta, që do të kujtojnë, deri sa të ndrisë e diellit rrota, emnin e njenit prej bijvet të mëdhej të saj, që e deshi, e lavdoi dhe e nderoi për gjithë jetën.
Na të gjithë lavdimtarë të veprës së tij, shokë e nxanës të tij, të pikëlluem e të mallëngjyem thellë, kah kujtojmë veprat e tij, fjalët e ambëla e plot atdhedashtëni e këshillat e tij, le t’i lutemi Fuqimadhit Perëndi, që t’i caktojë pranë fronit nji vend të meritueshëm, si në kët dhe, prej kah të vijojë me i lutë për lumnin e Shqipnisë.
Shkoder 31 dhjetor 1940